بسم الله الرحمن الرحیم

نقش حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها در جبهه و مدیریت خانواده

چکیده

حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها در طول زندگی، همزمان با جنگ‌ها و مأموریت‌های پیاپی نظامی امیرالمؤمنین علیه‌السلام، نقشی دوگانه داشتند: حضور میدانی در برخی صحنه‌ها و مدیریت خانواده در غیاب همسر. در اینجا با توجه به منابع سه محور بررسی می‌شود: نخست، شواهد حضور ایشان در احد، خندق و برخی غزوات دیگر؛ دوم، کارکرد خانه‌داری و تربیت فرزندان به‌عنوان پشتیبانی غیرمستقیم از جبهه؛ سوم، شرایط معیشتی دشوار و مبانی فکری و اعتقادی صبر و قناعت. در پایان، الگوهای کاربردی برای خانواده‌های امروز ارائه می‌شود.

کلیدواژه‌ها: حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها، سیره، غزوات، پشتیبانی، خانه‌داری، قناعت، الگوی زن مسلمان

۱. مقدمه

بیشتر آثار نگاشته‌شده درباره حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها بر فضایل، مناقب و مصائب پس از رحلت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله متمرکز است. در مقابل، زندگی روزمره ایشان در مدینه، به‌ویژه نسبت میان زندگی خانوادگی و رخدادهای نظامی و سیاسی آن دوران، کمتر به‌صورت تحلیلی بررسی شده است. حال آنکه حضرت در برخی جنگ‌ها نقش اساسی داشت.

آثار موجود را می‌توان در سه دسته جای داد: نخست، زندگی‌نامه‌های جامع حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها که اغلب شرح وقایع‌اند؛ دوم، پژوهش‌هایی درباره حضور زنان در جنگ‌های صدر اسلام متمرکز شده‌اند؛ سوم، مقالات الگوپژوهانه درباره سبک زندگی خانوادگی اهل‌بیت علیهم‌السلام. آنچه کمتر دیده می‌شود، پیوند این سه حوزه و تحلیل آن است که ضرورت این پژوهش را توجیه می‌کند.

2. قدرت پشتیبانی زن

خدای مهربان به زنان چنان قدرتی داده است که می‌توانند در چند عرصه هم‌زمان نقش‌آفرین باشند.

زن در خانه و در غیاب همسر، افزون بر اداره منزل و تربیت فرزندان، بار سختی‌ها و کمبودها را بدون تحمیل نگرانی بر او تحمل می‌کند و سنگر خانواده را استوار نگه می‌دارد.

همچنین زنان در میدان‌ها، جبهه‌ها و پشت جبهه‌ها، به‌عنوان امدادگر، پرستار، آشپز، خیاط و مسئول تدارکات، سهمی مؤثر در تداوم عملیات داشته‌، علاوه بر اینکه در عرصه‌های اجتماعی، فرهنگی و درمانی نیز حضور فعال دارند.

زنی که هم خانه را اداره می‌کند و هم در میدان حاضر است، توانمندی چندبعدی خود را نشان می‌دهد و شریک واقعی جامعه در دستیابی به اهدافش است.

2-۱. زنان و جنگ در صدر اسلام

منابع سیره گزارش‌هایی از حضور زنان در غزوات دارند. این حضور عمدتاً در قالب آب‌رسانی، مداوا، رسیدگی به مجروحان و تهیه غذا بوده و گاه نیز، مانند نسیبه بنت کعب در احد، با دفاع مستقیم از پیامبر همراه بوده است.[الطبقات، ابن سعد، ج8، ص301] بنابراین حضور حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها در این چارچوب، پدیده‌ای منحصربه‌فرد نبود، اما به دلیل جایگاه خانوادگی ایشان نسبت به پیامبر و امیرالمؤمنین علیه‌السلام، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

زنان در طول تاریخ در جنگ ها سه نقش اساسی را بازی می‌کردند

یک. نقش مشارکت در جنگ مانند نسبیه؛ معروف به امّ عماره و از زنان نام دار و شجاع صدر اسلام است[المغازی، واقدی، ج1، ص268] گاهی زنان نقش رهبری و فرماندهی در جنگ را به عهده داشتند؛ مانند قرفة بن ربیة که در نقش رهبری گروهی را به جنگ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله فرستاد[تاريخ اليعقوبي، ج2، ص71]

دو. نقش ترغیب و تحریک به جنگ و جلوگیری از فرار مردان از جنگ[المغازی، واقدی، ج1، ص272] این امر در سپاه مشرکان اتفاق می‌افتد.

سه. نقش پشتیبانی، درمان و رسیدگی به مجروحان، تهیه آذوغه و حفظ و نگهداری از وسائل رزمندگان و…که واقدی حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها را از این دسته شمرده شده است. [الطبقات الكبرى، ابن سعد، ج8، ص304 و 333؛ المغازی، واقدی، ج1، ص249-241 و ج3، ص992]

۳. حضور میدانی حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها

در هیچ یک از منابع معتبر تاریخی حضور حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها‌ در صحنه‌های جنگ ثبت نشده است. تنها در برخی از جنگ‌ها نقش پشتیبانی، غذارسانی و… داشته است.

۳-۱. غزوه احد

یکی از مواردی که حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها در آن نقش پشتیبانی داشتند، جنگ احد بود، آن هم پس از پایان جنگ، در حالی‌که هنوز مشرکین در منطقه احد حضور داشتند که در آن، مداوای پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله توسط حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها گزارش شده است. بر اساس این نقل، پس از جراحت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در احد، حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها خون را از چهره ایشان می‌شست، امیرالمؤمنین علیه‌السلام با سپر خود آب می‌ریخت و چون خونریزی شدت گرفت، حصیری را سوزاندند و خاکسترش را بر زخم نهادند تا خون بند آید.[الطبقات الکبری، ابن سعد، ج2، ص48؛ بحارالانوار، مجلسی، ج38، ص302]

۳-۲. غزوه احزاب (خندق)

در جریان حفر خندق در سال پنجم هجری، مسلمانان در شرایط سخت سرما و کمبود غذا کار می‌کردند. در برخی منابع روایی نقل شده که حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها مقداری نان برای پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله آورد و پیامبر فرمود این نخستین غذایی است که پدرت پس از سه روز می‌خورد.[الطبقات الكبرى، ابن سعد، ج1، ص400]

از جمله شواهدی که این مطلب را ثابت می کند، وجود مسجدی در محدوده خندق در مدینه است که نام مسجد فاطمه سلام‌الله‌علیها که در کنار مجموعه‌ای به نام «مساجد سبعه» (هفت مسجد) شناخته می‌شود و ساکنان و زائران، این مکان‌ها را به‌عنوان یادمان رخداد احزاب می‌شناسند.[المساجد الاثریه فی المدینةالنبویة، عبدالغنی، ص135]

۳-۳. حجة‌الوداع

بر اساس برخی منابع، حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها در حجة‌الوداع همراه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله بود. در سال دهم هجری و در جریان حجة الوداع، امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام به فرمان پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در یمن بود، در حالی که حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها همراه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله برای ادای مناسک حج به مکه مشرف شده بودند. حضرت علی علیه‌السلام از یمن به سوی مکه حرکت کرد تا حج را به جا آورد و در آنجا به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها پیوست. [السنن الکبری، بیهقی، ج5، ص10]

بنابراین حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها نیز در این سفر حضور داشتند و در ماجرای غدیر خم هم در میان همراهان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله بودند.

۴. خانه‌داری به‌مثابه پشتیبانی غیرمستقیم

۴-۱. تقسیم کار

خانه و خانواده، کانونی مقدس و نخستین زمینه رشد و شکوفایی انسان است؛ کانونی که در آن، آموزه‌های تربیتی شکل می‌گیرد و انسان‌ها برای ایفای نقش در عرصه اجتماع آماده می‌شوند. حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها بانویی است که در خانه‌داری و مدیریت خانواده درخشید و به عنوان الگویی کامل و جاودانه برای تمام انسان‌ها قرار گرفت.

بر پایه‌ی منابع روایی پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله کارهایی روزمره را میان حضرت امیرالمؤمنین، علی علیه‌السلام و حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها تقسیم کرد: کارهای بیرون خانه بر عهده امیرالمؤمنین علیه‌السلام و کارهای داخل خانه بر عهده حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها قرار گرفت. گزارش شده که حضرت زهرا از این تقسیم کار ابراز خرسندی کرد.[قرب الاسناد، حمیری، ص52] اهمیت این تقسیم در آن است که مدیریت داخلی را نه امری فرعی، بلکه رکنی از نظام زندگی مشترک نشان می‌دهد.

۴-۲. غیبت‌های متعدد امیرالمؤمنین علیه‌السلام

امیرالمؤمنین علیه‌السلام در تمام جنگ‌ها، از جمله بدر، احد، احزاب، خیبر و حنین، نقش برجسته و تأثیرگذار داشت و در سریه‌هایی نیز نقش فرماندهی بر عهده گرفته بود؛ بنابراین کمتر فرصت در خانه بودن را داشت. در تمام این دوره‌ها خانه و فرزندان، عملاً تحت مدیریت حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها بود.

۴-3. تربیت فرزندان

حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها در همین دهه، فرزندانی چون حسن، حسین، زینب و ام‌کلثوم علیهم‌السلام را تربیت کرد؛ شخصیت‌هایی که بعدها نقش تعیین‌کننده در تاریخ ایفا کردند. تربیت فرزند در شرایطی که پدر اغلب در سفر یا میدان است، نوعی سرمایه‌گذاری بلندمدت برای جامعه اسلامی است.

نمونه زیبای این تربیت را می‌توان در امام حسن مجتبی علیه‌السلام دید. آن حضرت در هفت‌سالگی در مجلس پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله حاضر می‌شد و با گوش جان، سخنان ایشان را فرا می‌گرفت. چون به خانه بازمی‌گشت، حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها از او می‌پرسید: پیامبر چه فرمود؟ و امام حسن علیه‌السلام آنچه شنیده بود را کامل و بی‌کم‌وکاست برای مادر بازگو می‌کرد.[مناقب آل‌ابی‌طالب، ابن شهرآشوب، ج4، ص7] این رفت‌وآمد، هر چند امر ساده و آسانی است؛ ولی دارای آثار فراوان تربیتی است. از جمله تقویت حافظه و دقت در شنیدن، پرورش بیان و قدرت سخنوری، پیوند عاطفی مادر و فرزند، پرورش علاقه به علم و معارف دینی، آموزش ادب در برابر بزرگان، روحیه مسئولیت‌پذیری و نشانه نقش فعال مادر است.

4-4. تنگدستی و سختی کار

گزارش‌هایی حاکی از آن است که خانواده حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها بارها با تنگی معیشت روبه‌رو بودند و گاه چند روز غذایی در خانه نبود. نقل شده امیرالمؤمنین علیه‌السلام هنگام ورود به خانه از وجود غذا پرسید و پاسخ شنید که چند روز است چیزی در خانه وجود ندارد.[الامالی، طوسی، ص616]

روزی حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها از آسیاب‌کردن دست‌هایش تاول زده بود و از مشقت آب‌کشی و کار خانه رنج می‌برد. ایشان نزد پیامبر رفت و خادمی طلبید، اما پیامبر به‌جای خادم، ذکری به ایشان آموخت که به «تسبیح حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها» شهرت یافت.[من لایحضره الفقیه، صدوق، ج1، ص320] این ماجرا هم سختی زندگی ایشان را نشان می‌دهد و هم بیانگر رویکرد تربیتی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله است؛ زیرا حضرت کمک معنوی را بر آسایش مادی مقدم داشت.

5. مبانی فکری و اعتقادی تاب‌آوری

تحمل شرایط دشوار بدون مبانی فکری و اعتقادی استوار ممکن نیست و تحلیل سیره ایشان باید به این مبانی توجه کند. مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از: توکل و اعتماد به خدا؛ زهد و قناعت، با حفظ مسئولیت‌پذیری در اداره خانه؛ شکر و رضایت؛  نگاه عبادی به خدمت (خانه‌داری و تربیت فرزند را بخشی از بندگی و مشارکت در هدف مشترک دین دانستن) و فهم جایگاه جهاد.

با توجه به این مبانی، معلوم می‌شود که پشتیبانی حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها صرفاً یک تکلیف اجتماعی نبود، بلکه از نظام معنایی منسجمی برمی‌خاست.

6. الگوپذیری و کاربردها

از تحلیل فوق می‌توان چند الگوی کاربردی برای خانواده‌های امروز استخراج کرد:

• همدلی و مشارکت در کارها: همسر و فرزندان، خود را شریک در همه کارهای زندگی بدانند.
• مدیریت خانه در شرایط بحران: سامان‌دهی منزل در نبود همسر بدون تحمیل نگرانی به او.
• قناعت و پرهیز از اسراف: تنظیم مصرف با امکانات موجود، بدون شکوه و فشار روانی.
• تربیت فرزند در فضای ایثار: انتقال ارزش‌ها به نسل بعد در کنار تأمین نیازهای روزمره.

باید توجه داشت که الگوپذیری به معنای تکرار عین شرایط تاریخی نیست؛ شرایط اقتصادی و اجتماعی امروز با شرائط صدر اسلام متفاوت است و هدف، استخراج اصول و جهت‌گیری‌های حضرت است، نه تحمیل فشار یا فقر به خانواده‌ها.

بنابراین حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها بهترین الگوی زندگی برای تمام انسان‌هاست که باید او را در همه مراحل زندگی، از کودکی و نوجوانی تا همسری، مادری و جامعه‌داری، سرمشق خود قرار داد و با تأسی به سیره نورانی این بانوی بزرگ، مسیر کمال و سعادت را پیمود.

و السلام.