رموز مهدوی در کلام امام کاظم علیه‌السلام

بسم الله الرحمن الرحیم

غیبت؛ محنتی الهی و آزمون ایمان

تأملی در روایت امام موسی کاظم علیه‌السلام درباره امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف

﴿ متن و ترجمه روایت ﴾

إِذَا فُقِدَ الْخَامِسُ مِنْ وُلْدِ السَّابِعِ فَاللَّهَ اللَّهَ فِي أَدْيَانِكُمْ لَا يُزِيلَنَّكُمْ أَحَدٌ عَنْهَا يَا بُنَيَّ إِنَّهُ لَا بُدَّ لِصَاحِبِ هَذَا الْأَمْرِ مِنْ غَيْبَةٍ حَتَّى يَرْجِعَ عَنْ هَذَا الْأَمْرِ مَنْ كَانَ يَقُولُ بِهِ إِنَّمَا هِيَ مِحْنَةٌ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ امْتَحَنَ بِهَا خَلْقَهُ وَلَوْ عَلِمَ آبَاؤُكُمْ وَأَجْدَادُكُمْ دِيناً أَصَحَّ مِنْ هَذَا لَاتَّبَعُوهُ فَقُلْتُ يَا سَيِّدِي وَمَا الْخَامِسُ مِنْ وُلْدِ السَّابِعِ فَقَالَ يَا بُنَيَّ عُقُولُكُمْ تَضْعُفُ عَنْ ذَلِكَ وَأَحْلَامُكُمْ تَضِيقُ عَنْ حَمْلِهِ وَلَكِنْ إِنْ تَعِيشُوا فَسَوْفَ تُدْرِكُونَهُ.»[الکافی، ج1، ص336]

هنگامی که پنجمین نفر از فرزندان هفتمین امام (امام موسی کاظم) ناپدید شد، پس خدا را! خدا را! در [حفظ] دین‌تان [مراقب باشید]؛ مبادا کسی شما را از دین‌تان منحرف سازد. ای پسرم! صاحب این امر (امام زمان) ناگزیر غیبتی خواهد داشت؛ به‌گونه‌ای که حتی کسانی که به این امر (امامت ایشان) معتقد بودند، از آن باز می‌گردند. این، امتحانی است از جانب خداوند عزوجل که خلقش را با آن می‌آزماید. اگر پدران و اجداد شما دینی صحیح‌تر از این سراغ داشتند، قطعاً از آن پیروی می‌کردند. [راوی می‌گوید:] عرض کردم: ای آقای من! پنجمین نفر از نسلِ هفتمین [امام] کیست؟ فرمود: ای پسرم! عقل‌های شما برای درک این مطلب کوچک است و ظرفیت‌های فکری شما گنجایش تحمل آن را ندارد؛ اما اگر زنده بمانید، قطعاً آن را درک خواهید کرد.

یک | پیشگویی‌ای در دل تاریخ

در میان میراث گران‌بهای اهل بیت علیهم‌السلام، روایاتی هستند که از آینده‌ای دور پرده برمی‌دارند و در دل تاریخ چون چراغی فروزان می‌مانند. یکی از این روایات جاودانه، سخنی است که امام موسی کاظم علیه‌السلام در دوران امامت خود بر زبان راندند؛ سخنی که در آن به صراحت از غیبت پنجمین فرزند[امام مهدی علیه‌السلام] از هفتمین امام[امام کاظم علیه‌السلام] خبر داده شده است.

این روایت، نه‌تنها خبری غیبی است، بلکه رهنمودی کامل برای شیعیان در دوران انتظار به شمار می‌رود. امام کاظم علیه‌السلام در این کلام، ماهیت غیبت را تبیین کرده، وظایف مؤمنان را یادآور شده، و پیامدهای این آزمون الهی را برای آنان ترسیم نموده‌اند.

بنابراین از سه منظر بررسی می‌شود: نخست، تحلیل مفهوم «الخامس من ولد السابع» و شناخت مصداق آن؛ دوم، واکاوی حقیقت غیبت به‌مثابه محنت و آزمون الهی؛ و سوم، استخراج رهنمودهای عملی که این کلام نورانی برای منتظران دربردارد.

دو | «الخامس من ولد السابع»؛ رمزی آشکار

الف) شمارش امامان و تفسیر عبارت

عبارت «الخامس من ولد السابع»؛ پنجمین از فرزندان هفتمین در نگاه نخست رمزآمیز می‌نماید، اما با نگاهی به سلسله امامان معصوم علیهم‌السلام، معنایش روشن می‌شود:

امام موسی کاظم علیه‌السلام، امام هفتم شیعیان است. فرزندان ایشان به ترتیب عبارتند از: امام علی بن موسی الرضا (اول)، امام محمد بن علی الجواد (دوم)، امام علی بن محمد الهادی (سوم)، امام حسن بن علی العسکری (چهارم)، و امام مهدی عجل‌الله‌تعالی‌فرجه (پنجم). پس «الخامس من ولد السابع» جز امام مهدی عجل‌الله‌تعالی‌فرجه کسی نیست.

ب) چرا امام رازآمیز سخن گفت؟

آنگاه که راوی از معنای این عبارت پرسید، امام کاظم علیه‌السلام فرمودند: «یَا بُنَیَّ عُقُولُکُمْ تَضْعُفُ عَنْ ذَلِکَ وَأَحْلَامُکُمْ تَضِیقُ عَنْ حَمْلِهِ»؛ ای فرزندم! عقل‌هایتان از درک آن ناتوان است و ذهن‌هایتان تاب شنیدنش را ندارد.

این پاسخ حکیمانه چند پیام مهم دربردارد: نخست، اشاره به عمق و ژرفای موضوع غیبت که ادراک بشری در آن دوران از فهم کامل آن عاجز بود. دوم، بیان اینکه حقیقت امام زمان عجل‌الله‌تعالی‌فرجه در ابعادی فراتر از امامان پیشین تجلی خواهد یافت. سوم، نشانه‌ای از عنایت امام به پرهیز از فتنه و آزار در زمانه خفقان عباسی.

ج) جرقه‌های امید و امیدواری

سپس حضرت فرمود: «وَلَکِنْ إِنْ تَعِیشُوا فَسَوْفَ تُدْرِکُونَهُ»؛ اما اگر زنده بمانید، به‌زودی او را درک خواهید کرد.

این وعده، امیدی روشن است که امام کاظم علیه‌السلام در دل کلامشان نهفته‌اند؛ وعده‌ای که درک حقیقی از امام زمان عجل‌الله‌تعالی‌فرجه را به دوران حضور ایشان موکول می‌کند.

سه | غیبت؛ محنتی که ایمان را می‌آزماید

الف) تعریف محنت در قرآن و روایات

واژه «مِحْنَة» در فرهنگ قرآنی و روایی، به آزمون‌های سخت الهی اطلاق می‌شود که انسان‌ها را از یکدیگر متمایز می‌سازد. خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید: «وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ» (بقره: ۱۵۵). امام کاظم علیه‌السلام غیبت امام زمان عجل‌الله‌تعالی‌فرجه را با همین واژه وصف می‌کنند: «إِنَّمَا هِیَ مِحْنَةٌ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ امْتَحَنَ بِهَا خَلْقَهُ»؛ خدای مهربان به واسطه غیبت، همه آفریدگان خود را امتحان می‌کند؛ بنابراین همه انسان‌ها[کافر، مؤمن، مشرک، معتقد و غیر معتقد] هر کدام به شکلی متناسب، در بوته آزمایش قرار خواهند گرفت.

ب) پیامدهای این آزمون: ریزش و پایداری

امام کاظم علیه‌السلام به صراحت هشدار می‌دهند که غیبت موجب می‌شود «مَنْ کَانَ یَقُولُ بِهِ»؛ کسانی که زبانی به امامت اقرار می‌کردند. از این عقیده برگردند. این هشدار صادقانه نشان می‌دهد که آزمون غیبت آزمونی سطحی نیست؛ ایمان زبانی و تقلیدی را می‌فرساید و تنها کسانی را که ایمانشان ریشه در یقین دارد، پایدار نگه می‌دارد.

تاریخ نیز این پیشگویی را تأیید کرد. در دوران غیبت صغرا (۲۶۰-۳۲۹ ق) و پس از آن، گروه‌هایی چون واقفیه و فرقه‌های دیگر در همین آزمون ناکام ماندند و از مسیر حق منحرف شدند، در حالی که مؤمنان راستین با تمسک به ولایت و در انتظار فرج، پایدار ایستادند.

ج) رهنمودهای امام برای دوران آزمون

امام کاظم علیه‌السلام در آغاز کلامشان، سه رهنمود محوری ارائه می‌دهند که هر منتظر صادقی باید آن‌ها را پیش چشم داشته باشد:

اول. «فَاللَّهَ اللَّهَ فِی أَدْیَانِکُمْ»: خدا را، خدا را، در دین خود مراقب باشید. این تأکید مضاعف، نشانگر اهمیت فوق‌العاده حفظ دین در دوران غیبت است، در این زمینه تقویت ایمان و تمسک به خود اهل‌بیت علیهم‌السلام و خواندن دعاهای مربوطه می‌توان نجات‌بخش انسان مؤمن شود.  

دوم. «لَا یُزِیلَنَّکُمْ أَحَدٌ عَنْهَا»: هیچ‌کس شما را از دینتان نلرزاند. پایداری در برابر شبهات، مناظرات انحرافی، و تبلیغات گمراه‌کننده، از فرائض دوران انتظار است. در این زمینه با دو بال دوست‌شناسی و دشمن‌شناسی می‌توان خود را از امواج بلاها نجات داد.

سوم. اقامه دلیل بر برتری این دین: «وَلَوْ عَلِمَ آبَاؤُکُمْ وَأَجْدَادُکُمْ دِیناً أَصَحَّ مِنْ هَذَا لَاتَّبَعُوهُ»؛ اگر پدران و اجداد شما دینی صحیح‌تر از این می‌شناختند، حتماً از آن پیروی می‌کردند. این جمله، دلیلی به مؤمنان می‌دهد که با آگاهی و نه کورکورانه در این راه گام برمی‌دارند.

چهار | نتیجه‌گیری: انتظار، نه انفعال

روایت امام کاظم علیه‌السلام تصویری ژرف و چندبعدی از دوران غیبت به دست می‌دهد. این روایت از یک سو، خبری است که صدق امامت و علم لدنّی ائمه علیهم‌السلام را به اثبات می‌رساند؛ چه، این پیشگویی دقیق که هفتاد سال پیش از ولادت امام زمان عجل‌الله‌تعالی‌فرجه بیان شد، به‌تمامی محقق گردید.

از سوی دیگر، این کلام نورانی دستورالعملی جامع است برای دوران انتظار. انتظاری که در این روایت ترسیم شده، انتظار منفعل و بی‌تفاوت نیست؛ بلکه انتظاری است آگاهانه، فعال، و همراه با مراقبت از دین و مقاومت در برابر شبهات.

آنچه امام کاظم علیه‌السلام در این روایت آموختند، همان چیزی است که مکتب انتظار بر آن تأکید دارد: «الْمُنْتَظِرُ لِأَمْرِنَا کَالْمُتَشَحِّطِ بِدَمِهِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ»؛[خصال، ج2، ص625] منتظر امر ما، همچون کسی است که در راه خدا در خون خویش غلتیده. انتظار، جهادی دیگر است.

اللهم کن لولیّک الحجة بن الحسن، صلواتک علیه وعلی آبائه، في هذه الساعة وفي کل ساعةٍ، ولیاً وحافظاً وقائداً وناصراً ودلیلاً وعیناً، حتی تُسکنه أرضک طوعاً وتُمتّعه فیها طویلاً